De Nachtwacht wordt grondiger onderzocht dan ooit. Wetenschappers bestuderen het wereldberoemde schilderij in het Rijksmuseum met de nieuwste technieken. Deze week is het de beurt aan Mitra Almasian van de afdeling Biomedical Engineering & Physics, die een speciale lichttechniek gebruikt om de vernislaag te bekijken.

‘Operatie Nachtwacht’ is in volle gang in het Amsterdamse Rijksmuseum. Onder het oog van de bezoekers mag de wetenschap – omringd door een glazen kooi – iedere penseelstreek van dichtbij analyseren. Het vermaarde schilderij van Rembrandt wordt een jaar lang met behulp van nieuwe beeldvormingstechnieken tot op de pixel gefileerd en bestudeerd, gevolgd door een restauratie. Dat leverde al interessante aanwijzingen op over de werkwijze van Rembrandt, vertelde de directeur van het Rijksmuseum, Taco Dibbits, enkele weken geleden in het tv-programma De Wereld Draait Door.

Een scantechniek die calcium zichtbaar maakt – een bestanddeel dat vaak in bruine verf zit – toverde haast op magische wijze een vlag tevoorschijn. Vluchtig geschetst door de grote meester, waarna hij kennelijk besloot hem uit te wissen en op een andere plek te schilderen. Vervolgens onthulde een ijzerscan een verentooi op een helm die later weer is verwijderd. Dibbits noemde het een kijkje in het maakproces van de Nachtwacht: Rembrandt zocht naar de juiste compositie voor het schilderij door allerlei objecten te verplaatsen.

Optische coherentietomografie
En nu die vernislaag. Mitra Almasian zal deze doorzichtige substantie in beeld brengen met een apparaat waarvan de meetkop het formaat heeft van een oversized fototoestel. De techniek die ze daarvoor gebruikt, heet OCT: optische coherentie tomografie. Met het apparaat maak je een soort echo. Alleen worden er geen geluidsgolven gebruikt, maar lichtgolven. Die kunnen vernislagen met een nauwkeurigheid van een tiende van een mensenhaar in beeld brengen. De verstrooiing van het licht wordt gemeten en vervolgens vertaald in 3D-beelden waarop je de vorm en structuur ziet van de vernis en de verflaag eronder.

“Op zich kun je nog niet veel conclusies trekken op basis van OCT-beelden alleen”, verduidelijkt Almasian. “Vaak worden dit soort scans samen genomen met historisch onderzoek en andere beeldvormende technieken. Al die informatie bij elkaar geeft antwoord op een bepaalde vraag.”

Een scantechniek die calcium zichtbaar maakt – een bestanddeel dat vaak in bruine verf zit – toverde haast op magische wijze een vlag tevoorschijn. Vluchtig geschetst door de grote meester, waarna hij kennelijk besloot hem uit te wissen en op een andere plek te schilderen. Vervolgens onthulde een ijzerscan een verentooi op een helm die later weer is verwijderd. Dibbits noemde het een kijkje in het maakproces van de Nachtwacht: Rembrandt zocht naar de juiste compositie voor het schilderij door allerlei objecten te verplaatsen.

Droog oefenen
Almasian kreeg een strak tijdslot toegewezen waarbinnen alles moet gebeuren. Daarom is alles tot in de puntjes voorbereid. Na lang ‘droog’ oefenen met het apparaat en het uitproberen van de beste opstelling, is het nu tijd voor het echte werk. “Wat gaan we straks zien? Dat is best spannend. Voor mij persoonlijk zou het mooi zijn als de kennis uit mijn proefschrift toepasbaar blijkt op cultureel erfgoed. Voordat ik mijn opleiding koos, heb ik ernstig getwijfeld of ik de bèta-kant op zou gaan of richting de kunst. Geweldig dat deze twee werelden nu samenkomen.”